เมืองโบราณดงละคร

ตั้งอยู่ตำบลดงละคร กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ เมื่อวันที่ 8 มีนาคม 2478 เมืองโบราณดงละครในอดีตถูกเรียกว่า “เมืองลับแล” เป็นสถานที่ตั้งเมืองโบราณสมัยทวารวดีและขอม เนินดินดงละครหรือดงใหญ่มีเนื้อที่ประมาณ 6 ตารางกิโลเมตร ภายในมีเมืองโบราณหรือดงเล็ก ลักษณะเป็นรูปไข่อยู่ค่อนไปทางทิศตะวันตกของเนินดิน มีคันดินเป็นกำแพง 2 ชั้น ชาวบ้านเรียกกันว่า “สันคูเมือง” และมีคูน้ำล้อมรอบ ลักษณะเดียวกับเมืองโบราณทั่วไปในสมัยทวารวดี ภายในเมืองน่าจะเป็นที่อยู่อาศัยของชนชั้นปกครอง ส่วนประชาชนทั่วไปน่าจะกระจายอยู่ในบริเวณที่ลุ่มรอบเมือง ความรุ่งเรืองที่เด่นชัดแบ่งเป็น 2 ช่วง คือ ช่วงแรกเริ่มพุทธศตวรรษที่ 12-16 เป็นวัฒนธรรมแบบทวารวดี ช่วงที่สองราวพุทธศตวรรษที่ 17-19 เป็นวัฒนธรรมขอม และวัฒนธรรมก่อนอยุธยา พุทธศตวรรษที่ 19 ชาวบ้านดงละครคงจะอพยพไปตั้งถิ่นฐานตามลำน้ำสายหลักในจังหวัดนครนายก สันนิษฐานว่าน่าจะมีความสำคัญเกี่ยวข้องกับเมืองศรีมโหสถที่จังหวัดปราจีนบุรี เมืองดงละครมีผังเมืองเป็นรูปไข่หรือวงรี มีคันดินและคูน้ำล้อมรอบ อันเป็นลักษณะผังเมืองยุคทวารวดี-ลพบุรี ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 14-19 สภาพภูมิประเทศของเมืองคล้ายกระทะคว่ำมีเนินสูงราว 30 เมตร ทางด้านตะวันออก เรียกว่า หนองกระพ้อ มีประตูทางเข้าเมืองและสระน้ำอยู่ทั้งสี่ทิศ สันนิษฐานว่าชุมชนนี้มีการติดต่อกับต่างชาติเพื่อแลกเปลี่ยนสินค้า เพราะในอดีตชุมชนดงละครตั้งอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเลซึ่งอยู่ลึกเข้าไปในแผ่นดินปัจจุบัน โดยใช้แม่น้ำนครนายกล่องเรือสู่ทะเลได้สะดวก สถานที่น่าสนใจภายในเมืองโบราณดงละคร ได้แก่ โบราณสถานหมายเลข 1 ตั้งอยู่ในเขตชั้นนอกของเมืองดงละคร ห่างจากประตูเมืองชั้นในทางด้านทิศเหนือประมาณ 250 เมตร เป็นโบราณสถานซึ่งมีแผนผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้าง 32 เมตร ยาว 43 เมตร รูปแบบคล้ายกำแพงแก้วเตี้ย ๆ ก่อด้วยอิฐ มีทางเข้าทางทิศใต้ ภายในมีแท่นตั้งรูปเคารพเหลืออยู่ 2 แท่น หลักฐานที่พบจากการขุดแต่งเมื่อปี พ.ศ. 2531-2532 และบูรณะเมื่อปี พ.ศ. 2536 ปรับแต่งเป็นสนามหญ้ารอบบริเวณโบราณสถาน สันนิษฐานว่าโบราณสถานแห่งนี้เป็นศาสนสถานสร้างขึ้นก่อนพุทธศตวรรษที่ 18 ใช้เป็นที่ประกอบศาสนกิจของชาวดงละครสมัยโบราณ โบราณวัตถุที่สำคัญที่พบ คือ เศียรพระพุทธรูปกะไหล่ทอง ศิลปะสมัยทวารวดี แผ่นทองคำขนาดเล็ก เมล็ดข้าวสารดำ ชิ้นส่วนภาชนะ คันฉ่องสำริดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 18 - โบราณสถานหมายเลข 2 ตั้งอยู่ห่างจากโบราณสถานหมายเลข 1 ประมาณ 15 เมตร สันนิษฐานว่าโบราณแห่งนี้อาจเป็นสถูปที่ใช้บรรจุกระดูกของบุคคลสำคัญของเมืองนี้ในสมัยทวารวดี หรืออาจเป็นสถูปที่ใช้ในการวางศิลาฤกษ์ เนื่องจากมีการพบของมีค่า เช่น แหวน กำไล ตุ้มหู และลูกปัดเป็นจำนวนมากฝังปะปนอยู่กับดินถม มีลายสลักคล้ายตราประทับสันนิษฐานว่าเป็นสถูปของบุคคลสำคัญ - บ่อน้ำทิพย์ เป็นบ่อก่อด้วยคอนกรีตลึกลงไปคล้ายบ่อบาดาล มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 4 เมตร บ่อน้ำแห่งนี้เกิดขึ้นในสมัยใดไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด แต่จุดที่เป็นบ่อน้ำทิพย์เคยเป็นแนวแม่น้ำนครนายกสายเดิมซึ่งเป็นทางเดินในภายหลัง ปัจจุบันอยู่ในแนวคูเมืองโบราณระหว่างคันดินสูงประมาณ 20-30 เมตร ซึ่งเป็นแนวกำแพงเมืองชั้นนอกและชั้นใน และมีบ่อศิลาแลงสันนิษฐานว่าเป็นบ่อศิลาแลงที่นำไปสร้างเมืองกำแพงเมืองดงละคร และศาสนสถานต่าง ๆ เปิดทุกวัน เวลา 08.00-16.00 น. สอบถามข้อมูล โทร. 09 5529 2535