อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง

ตั้งอยู่บ้านตาเป็ก ตำบลตาเป็ก เป็นโบราณสถานศิลปะลพบุรีที่มีความงดงามและมีความสำคัญมากที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย ตั้งอยู่บนยอดภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว มีความสูงประมาณ 350 เมตร จากระดับน้ำทะเล คำว่า “พนมรุ้ง” หรือ “วนํรุง” เป็นภาษาเขมร แปลว่า “ภูเขาอันกว้างใหญ่” โดยคำนี้ปรากฏอยู่ในศิลาจารึกอักษรขอม พบที่ปราสาทหินพนมรุ้ง และยังปรากฏชื่อผู้สร้างปราสาท คือ “นเรนทราทิตย์” เชื้อสายราชวงศ์มหิธรปุระ ผู้เกี่ยวข้องเป็นพระญาติกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ผู้สร้างปราสาทนครวัด ปราสาทหินพนมรุ้งสร้างขึ้นเพื่อถวายแด่องค์พระศิวะ เทพเจ้าสูงสุดในศาสนาฮินดู ลัทธิไศวนิกาย เขาพนมรุ้งและปราสาทบนยอดเขาจึงเปรียบเสมือนเขาไกรลาสอันเป็นที่ประทับของพระศิวะ และยังเป็นสัญลักษณ์ของศูนย์กลางจักรวาลอีกด้วย กลุ่มอาคารบนยอดเขามีการก่อสร้างหลายยุคสมัยตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 15-18 โบราณสถานภายในอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง ประกอบด้วย - บันไดต้นทาง ก่อด้วยศิลาแลงเป็นชั้น ๆ 3 ระดับ สุดบันไดขึ้นมาเป็นชาลารูปกากบาท พลับพลา เป็นอาคารโถงรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า อยู่เยื้องชาลารูปกากบาทไปทางทิศเหนือ สันนิษฐานว่าเป็นพลับพลาเปลื้องเครื่องสำหรับกษัตริย์หรือเจ้านายชั้นสูง ที่จะใช้เป็นสถานที่ทำความบริสุทธิ์ให้แก่ตัวตน ก่อนจะเข้าสู่ภายในปราสาทประธาน - ทางดำเนิน เป็นทางเดินที่ต่อลงมาจากชาลารูปกากบาททอดไปยังสะพานนาค สองข้างทางมีเสาหินทรายยอดคล้ายดอกบัวตูมจำนวน 70 ต้น เรียกว่า “เสานางเรียง” - สะพานนาคราช ชั้นที่ 1 เป็นจุดเชื่อมทางดำเนินกับบันไดทางขึ้นปราสาท ราวสะพานเป็นลำตัวพญานาค 5 เศียร สะพานนาคราชมีความหมายเชิงสัญลักษณ์เปรียบเสมือนสะพานเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์กับสวรรค์ - บันไดขึ้นปราสาท เป็นทางเดินขึ้นไปยังลานบนยอดเขา ลานด้านหน้าปราสาท เป็นลานโล่งกว้างสู่ด้านหน้าระเบียงคต - สะพานนาคราช ชั้นที่ 2 มีผังและรูปแบบเหมือนสะพานนาคราช ชั้นที่ 1 แต่มีขนาดเล็กกว่า - ลานปราสาทและระเบียงชั้นนอก เป็นทางเดินโล่ง ยกพื้นเตี้ย ๆ พื้นปูด้วยศิลาแลง - ซุ้มประตูและระเบียงชั้นใน ก่อนถึงตัวปราสาทประธาน มีระเบียงคดล้อมเป็นกำแพงชั้นใน กึ่งกลางระเบียงคดมีซุ้มประตูหรือโคปุระทั้ง 4 ด้าน - สะพานนาคราช ชั้นที่ 3 เชื่อมระหว่างซุ้มประตูกลางของระเบียงคดชั้นในกับวิหารหน้าปราสาทประธาน - ปราสาทประธาน เป็นศูนย์กลางศาสนสถาน สันนิษฐานว่าอายุราวพุทธศตวรรษที่ 17 สร้างด้วยศิลาทรายสีชมพู ภายในเรือนธาตุมีห้อง “ครรภคฤหะ” เป็นที่ประดิษฐานรูปเคารพที่สำคัญที่สุด คือ ศิวลึงค์ ซึ่งแทนองค์พระศิวะ แต่ปัจจุบันเหลือเพียงท่อโสมสูตร ปราสาทประธานตกแต่งลวดลายจำหลักประดับตามส่วนต่าง ๆ ส่วนใหญ่เป็นภาพเล่าเรื่องเทพเจ้าในศาสนาฮินดู เช่น หน้าบันภาพศิวนาฏราช ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ภาพในเรื่องรามเกียรติ์ ภาพฤาษี เป็นต้น - ปราสาทอิฐ 2 หลัง สันนิษฐานว่าน่าจะมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 15 นับเป็นสถาปัตยกรรมที่มีอายุเก่าที่สุดบนเขาพนมรุ้ง - ปรางค์น้อย ภายในห้องมีแท่นฐานหินทรายสำหรับประดิษฐานรูปเคารพ หน้าบันด้านทิศตะวันออกสลักเป็นรูปพระกฤษณะยกเขาโควรรธนะอยู่ท่ามกลางลวดลายพันธุ์พฤกษา - บรรณาลัย หมายถึง หอสมุด เป็นที่เก็บรักษาคัมภีร์ทางศาสนา กำหนดอายุการสร้างราวพุทธศตวรรษที่ 18 อาคารก่อด้วยศิลาแลง มีประตูเข้าออกด้านเดียว ภายในไม่มีรูปเคารพ ไม่ทราบประโยชน์ใช้สอยที่แน่นอน กรมศิลปากรได้ซ่อมแซมและบูรณะปราสาทหินพนมรุ้ง โดยวิธีอนัสติโลซิส (ANASTYLOSIS) คือ รื้อของเดิมลงมาโดยทำรหัสไว้ จากนั้นทำฐานใหม่ให้แข็งแรงแล้วนำชิ้นส่วนทั้งหมดกลับไปก่อใหม่ที่เดิม และเนื่องในวันอนุรักษ์มรดกไทย ปี พ.ศ. 2531 ได้มีพิธีเปิดอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งอย่างเป็นทางการ ในวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2531 โดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีเสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธาน

อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งเปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 06.00–18.00 น. ค่าเข้าชม ชาวไทย 20 บาท ชาวต่างชาติ 200 บาท(สามารถซื้อบัตรรวมเข้าชมปราสาทหินพนมรุ้งและปราสาทเมืองต่ำได้ในราคาพิเศษ ชาวไทย 30 บาท ชาวต่างชาติ 250 บาท) 

สอบถามข้อมูลได้ที่ สำนักงานอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง โทร. 0 4466 6251-2